Chawnghilh's Blog

Biblical Romance from the Book of Ruth #1

Posted in Qualitus : Habitus by chawnghilh on November 18, 2009

 

“Chumi ramah chuan …” tia Ruthi Bu-a inziak, a hming an han târlang hmasa lo ringawt pawh hian, khawi ram nge tih ngaihven a hlawh phah a. Judai ram Bethlehem-ah tàm a tlàk tàk miau avàngin Rorêltute rorèl lai chuan Elimeleka te chhûngkua chuan an hnam hmêlmate chènna Moab ram an pan hial a tùl ta a. Chhûngkaw pa ber Elimeleka (Eli = Pathian; melek = lal) hming awmzia hi “Ka Pathian chu Lal a ni” tihna a ni. Elimeleka chuan a nupui Naomi a hruai a—Naomi tih awmzia hi ‘Làwmi’ tihna a ni ve bawk a. Ruthi Bu bàkah hian Naomi hming inziakna a awm tawh lo—vawi 21 lai a hming a chuang hman zu nia!  An fapa pahnih Mahlona leh Kiliona te pawhin eibàr awmna lam ram chu an pan ve ta bawk a; an eichhiat luat vàng nge Mahlona, a hming awmzia rèng rèng pawh ‘Bawrhsâwm’ tihna a ni hrim hrim a; Kiliona lah a ko huam reng mai bawk a —a hming awmzia pawh ‘Ràwp-ko-huam’ tihna a ni ber mai. 

Hun rei tak chhûng chu Moab ramah hian he chhûngkua hi an va khawsa a.  An pa ber Elimeleka chu a thi ta. An pa dam lai hian nupui an la nei hman lo pawh a ang fû. Moab mite nèna inneih pawlh hi thiang lo bur ni lo mah se, Deuteronomy 7:3-ah hi chuan Kanaan ram luah hmasatu hnam sarih Hit, Girgas, Amor, Kanaan, Periz, Hiv leh Jebus hnam va neih chu Pathianin a khapsak tlat a—milem biakna lama an thlèksan a duh loh vàng a ni! Hèng hnam nupuia an neih loh tùr zîngah hian Moab hnam chu sawi tel a ni chiah lo; mahse, Deuteronomy 23:3-ah, “Amon mite leh Moab mite chu LALPA mite pung khàwm zîngah an tel tùr a ni lo. Chhuan sawmna thlengin an zînga mi chu LALPA mite pung khàwm zîngah an tel hauh lo tùr a ni,” tih a inziak chiang thung. Mahlona leh Kiliona te hian Moab hmeichhia ve ve nupui atân—a pa a han thih takah khan—an nei ta a. Thiang lo thil a nih vàng nge—Mahlona leh Kiliona pawh an thi zui ve ve leh ta a. Naomi leh a mo pahnihte chu khawhar lusûn mai an lo ni ta! An chhûngkuaa mipa zawng zawngte an liam fai ta! Naomi chuan a pasal leh a fapa pahnihte kha kum 10 chhûngin a hloh hman ni awmin a lang (cf. Ruthi 1:4) —ramdang-mi an neih vànga thi ta hial niin Targum phei chuan Mahlona leh Kiliona chu a chhuah hial! An thih hma nachhanah pawh Leviticus 26:14-46 leh Deuteronomy 28: 15-68 thu an târlang deuh ber.

Tunge Ruthi? Tunge Orpi? —Elimeleka kha chuan a mote angin a hre ve hman lo va. Naomi mo Ruthi hming awmzia hi Nalh, Mawi tihna a ni a—Bible-ah hian vawi 13 lai a lang a. Ruthi Bu-ah vawi 12 leh Matthaia 1:5-ah vawikhat dang kan hmu leh a ni. Orpi hming hi Sazuk-no emaw Hnunglam tihna a ni thung. Orpi leh Naomi hi kum 10 chhûng chu an khawsaho ni àwmin a lang a—chatuana chènho theihna erawh chu Orpi hian a thlang zui ta lo thung a. Orpi hming kan hmuhna hmasa ber chu Ruthi 1:4-ah a ni a; a hming a lan nawn lehna chu Ruthi 1:14-ah hian, “Orpi chuan a pi a fàwp a,” tih a ni ta—a hnuah a hming a lang nawn leh ta ngai lo va, an infawh leh nî a inherchhuak leh ngai dâwn tawh bawk hek lo! (Hetiang taka infawhna hi Gethsemane Huanah Iskariot Judas pawhin a rawn hmang ve a nih kha!)

Naomi leh a mote hi an inlungrual hun chhûng a rei hman lo hle, Ruthi 1:6, 7-ah hian, “Chutichuan, a mote nèn chuan Moab ram ata chu haw leh tùrin an tho va, LALPAN ei tùr pein a mite chu a kan dànte Moab ram atanga a lo hriat avàngin. Tichuan, a awmna ata chu a mote pahnih nèn chuan an chhuak a; Judai rama haw leh tùrin an kal ta a,” tih thu kan hmu. Inngaihtuah kim chiang lova chètchhuahhona—lungrualna tak tak a ni si lo! Targum phei chuan a ziak uar khawp a, Naomi hi vàntirhkohvin Judai ram —ei leh bàra an hmuingìl leh tawh thu a rawn hrilh hial angin a ziak nghe nghe a ni!

Naomi mote duhthlanna hi Ruthi 1:14-ah a chiang tan chauh—pawmlai neia kum sàwm chhûng an khawsak laite khân eng dinhmunah nge an lo awm tih chu a chiang ta viau! Orpi thinlung-hmui, Ruthi thinlung-kut —pakhatin a fawp zuai a, a danglehin a chelh tlat thung! Duhthlanna an tichiang ve ve ta! An duh thlang tùr hian Naomi hian a karlui rèng rèng lo! Naomi hi mawhchhiat theih a ni lo vang.

Judai ram kha a huho chuan an han pan chhin ve chu a ni phawt a; mahse, Naomi ber khàn, “In nu in lam ve vea haw leh tùrin kal rawh u khai; mitthi chung leh ka chunga in tih ang hian LALPA chuan in chungah ngilnei takin ti ve rawh se. LALPA chuan in pahnihin pasalte ina khawsakna in tawn theih nân khawngaih che u rawh se,” a ti a. Mal a sàwm dùn kha a ni a. Ngun taka ngaihtuah chuan Orpi leh Ruthi-te kìrlehna tùr chhûngkua hi patung awm tawh lohna inchhûngkhur pawh a ang ve khawp mai! Khawvèl mi chi tinte hriatthiam theih tawngin an inngaihzia an tilang a—an tap hawm hawm! Vawikhat tap hawm hawm an ni mai lo—Ruthi 1:9-ah leh 14-ah tah-rûnpui hun an hmangho a ni!

Orpi meuh pawh khan kìr leh mai kha chu a tum bìk lo asin! “Kan kal lo vang, i chite hnèna i hàwnnaah chuan kan tel ve zàwk ang,” tih hun chhûng zawk kha chu a awm ve zuai asin! Duhthlanna siam chiang tak tak tùrin Naomi khàn inngaihtuah chianna hun a pèk belh leh a—khawngaihna hun inhawng ang a ni ta! Naomi hian Juda hnam inthlah kal zèl atanga Messia rawn pian tùrzia hi a hre chiang ve hle niin a lang (cf. Genesis 49:810); mahse, a bei zawng a dawng ve rih a ni—a fapa pahnihten chi an thlah hman ta si lo. Levirate Marriage an tih (Deuteronomy 25:5-10, Unauza awmho sela, fapa nei lovin an zînga mi chu thi sela, a thia nupui chuan pâwn lama mi, mi dang a nei tùr a ni lo; a pasala unau chuan a rochung ang a, nupuiah a nei ang a, pasal unau tih tùr chu a chungah a ti tùr a ni …) —Juda chi thlah a mang tùr a ni hauh si lo va, Naomi tawngkam, “In pasal tùr fapa ka pai leh thei dâwn em ni? Ka fanute u, haw leh ula kal rawh u khai; pasal han nei tùrin ka upa lutuk tawh si a. Tin, ka bei a la sei rèng e ti mah ila, zàninah mai pawh hian pasal neiin fapate pawh nei mah ila, an puitlin thlengin in awm dâwn em ni ang? Pasal lovin in awm reng dâwn em ni ang? Ni kawng lo ve à, ka fanute u; nangmahni avàng hian ka lungngaihna a zualkai zàwk a ni, LALPA kut chu ka chungah a tla ta  anih hi,” a ti ta thlàwt a! Tahna ruamah an ding leh ta! A rilru hrehawm lai ber pawhin Naomi chuan a fa-mote chu malsàwmna thuah-hnihin mal a la sàwm ta fàn a ni.

Orpi a liam fel ta! Moab, a pianna ram—amah hringtunû chènna ram ngei—Pathian Nung Yahweh aia Chemosh pathian atâna an biakna ram lam panin a kìr leh ta. A duhthlanna a siam fel tawh. Naomi leh Ruthi chu an la indinchilh cheu va—an Chatuan Ram tùrah duhthlanna chiang zàwk an la ngaichâng dùn a ni. Naomi chuan Ruthi hnènah chuan, “Ngai teh, i mopuinu chu a chite hnèn leh a pathian hnèn lamah chuan a kìr leh ta a; nang pawh i mopuinu ùmin haw ve tawh aw,” a tinawn leh cheu!

Ruthi hi Chunglam atanga hrin a ni ta chiah (cf. Johana 3:3-7), a kâin he thu hi a puang chhuak ta, “Nangmah then tùr leh nangmah zui lova haw leh tùr chuan min thlèm lo hràm hràm rawh: i kalna apiangah ka kal ang a; i riahna apiangah ka riak ang a, i chite chu ka chite an ni ang a, i Pathian chu ka Pathian a ni ang: i thihna apiangah chuan ka thi ang a, chutah chuan min phûm ve mai tùr a ni: nang leh kei hi thihna chauh lo chuan thil dangin min then dâwn chuan LALPAN a tih tihin min ti mai sela, chu aia nasa pawhin,” a tichhuak ta! A inhuamna hi Naomi suangtuah phàk bàk a lo ni ta daih mai! Naomi hian a monu hi a fiah chiang thàwkhat ta! Kum tam a vei leh hnuin Tirhkoh Paula meuh pawhin, “Krista hmangaihna ata chu tuinnge min then ang? Hrehawmnain emaw, lungngaihnain emaw, tihduhdahnain emaw, tàmin emaw, saruaknain emaw, hlauhawmnain emaw, khandaihin emaw min then ang em ni? … Then suh e, chùng zawng zawngah chuan, min hmangaihtu avàng chuan, hnehtute (eg., Nebukadnezzara, Kura, Alexander The Great, Antiochus Epiphanes IV, Kaisara te) aiin kan ropui zàwk (We are more than Conquerers). Thihna te, nunna te, vàntirhkoh te, lalna te, thil awm sa te, thil lo la awm tùr te, thiltihtheihna te, sànna te, tlùkna te, thil siam dang  rèng rèngte pawhin, kan Lalpa Krista Isuaa awm Pathian hmangaihna atà chu, min then thei lo vang tih dik takin ka hre si a,” a lo tih ve nèn pawh Ruthi kamchhuak hi a inthlàwp hle!

Naomi’n a ngawihsan ta—rilru indèk zui zèl a ngai tawh lo. A chiang fel vek tawh. Bethlehem thlengin Juda mi Naomi leh Jentail nuthlawi Ruthi chu INZUI ni lovin—an KAL DUN ta! “An inrem chauh loh chuan mi pahnih an kal dùn ang em ni?” (Amosa 3:3.) Moab atanga Bethehem pan tùr hian hmanlaia Lota nupui chikhàwn dinga a channa hmunte kha paltlang a ngai a—Orpi erawh chu a hawi kìr a, Ruthi erawh chuan Bethlehem tlâng, Krista rawn pianna tùr kha (4 BC) a pan thleng ta thung a ni.

Bethlehem khuaa nuho liam liam hi—hun rei tak an lo hmuh ngai tawh loh Naomi—Moab ram atanga rawn kìr leh chu an lo làwm thiam hle, “… a khuain an phu ta mur mur mai a, hmeichhiate chuan, “Hei, Naomi kha a ni maw?” an ti. Hrilhhaithlak ta ber zawk chu —khaw’nge chhûngkaw pa ber leh a fapate? Monu Ruthî zawng—hmêlthar a ni miau si!

Naomi hian Làwmi hming la pùt zui zèl phûin a inhre tawh lo, ” … Kha-i (Maraii) min ti zàwk rawh u,” a tih phah hial a. A han inchhùt lèt a, an neih zawng zawng hralhin —pûr chàwkna hmun samkhai tùr, hmêlma ram hnianghnàr Moab kha chhûngkuaa va pan an ni si! “Muk takin ka chhuak,” a tih hial hi, pasal leh fapa pahnihte bàkah a monu pakhat zàwk a rawn chàn zui leh si—“LALPA chuan kutbêngin mi hruai hàwng leh a ni …” a ti. A monu Ruthi nèn ngeia Bethlehem pan dùn an nihzia hian a rilru a la chiah hneh bìk chiah lo a ni mah nà! Buhsanghar seng tantirh hun lai chiah a lo ni a, chutih hun lai chu Abib/Nisan thla laihâwl a ni kher thìn a (Gregorian Calendar-a a milpui hun lai vèl chu March chawhnu leh April chawhma lam hun vèl—nipui a thàwk tan hun vèl hi a ni e). Rethei rahbi tleu tawhten rahbi thara ke an chheh leh theih nan hian Pathian chuan Hunpui pawimawh tak a ruatsak thin a, chu chu JUBILEE an tih thin —Deuteronomy 15 thu ang leh Leviticus 25:10 thu angin, “in tân Jubilee a ni ang a; mi tinin mahni tà ngai in tà leh ang a, mi tin mahni inchhûngkhur theuhvah in awm leh ang … 25 “I unau chu lo retheiin, a ram thenkhat lo hralh sela, a laichìn bul (goel) berin a unauvin a lo hralh chu a rawn tlan (redeem) tùr a ni. Tin, miin a tlansaktu tùr a neih lohva, a lo neihnun a, tlanna khawp a neih chuan, a hralh chin kum chu chhùt sela, a hralhna pà chu a têl chuana chu pe kîr rawh se; tichuan, a ram chu a luah leh ang …” tih thua innghata, beiseina sâng tak neiin rethei riangvaiten NGAI AWH LEH theihna hun thar an chang leh thìn a—chu chu Naomi rilruah pawh chiang takin a inziak tih a lang reng mai! Hetianga PAWM KUM (Acceptable Year) kalhmang chiah chiah tho hian Krista Isua (Yahshua Messiah) pawhin khawvèl suala tlubo tawhte kha AD 30 khân min rawn tlanchhuak leh ta a ni!

Bethlehem an thlen hnu hian Ruthi a tah vawng vawng thu hi a inziak zui ta hauh lo mai! Mahse, English Romantic Lyric Poet ka ngaihsàn reh theih loh John Keats khàn hetiang teh meuh hian Ruthi chanchin a lo phuah kûr ve chu niin—a phuah lungchhe uchuak hret ni tein a lang mah mah deuh —

The sad heart of Ruth, when sick for home,
She stood in tears amid the alien corn …
In lam ngaia lunglai hnîm Ruthi kha,
Hmêlmàte sàwmfângah maw luaithlì nûla a din ve tàk mai le …

tiin Ode to the Nigtingale-ah khân a lo thiat tel reng chu nìin! University student-te tân chuan thil thar teh chiam a nih loh hmèl e! Bethlehem atang hian Boaza Lova va feh ve ngei, my biological father ka pa ngei chuan, “Kea dârkâr khat kal …” tiin min hrilh. Kalkawng chhuk euh euh —feh hàwn lama chhoh euh euh a ni ber àwm e!

 

 

Chawlhkâr sarih thuak a va feh ve hial asin le! Buhsanghar seng tantirh hun laiin Bethlehem khua an va thleng kha a ni a —chutih hun lai chu Kalhlèn leh Chhangdawidim telh loh Kùt (Abib 14 leh 15-21 inkâr chhûng a ni tlângpui a. Abib 14 leh 21 inkâr chhûnga chawlhkâra ni hmasa ber (Sunday) hi kum tina thènthilhlan tùk a ni ziah thìn a.

(Chumi hun thlen hmâ chawlhkâr Sabbath tlaiah chuan Kidron ruama buhsanghar vui tha ber va àt tùrin mi pathum an va chhuakho thìn a. Zawhna puithu panga—zawhna tin vawi thum zèla chham nawnin an au lauh lauh thìn. Chùng zawhna pangâte chu —1. Ni a tla tawh em? 2. He favah hian maw? 3. He èmah hian maw? 4. He sabbath nîah hian maw? 5. Ka àt dâwn em? tiin. Chawlhkâr sabbath tlaia buhvui phal khat an va àt hian Tholeh Krista a entîr a lo ni reng mai! Chu buhvui chu Temple-ah zànkhuaain an riah a, a bo loh nân Puithiam Group 24-ten uluk takin tlaivârin an vêng thìn a. Tichuan, Sunday tùkzîng (Thènthilhlan tùk)-in Puithiam Lalber chuan Pa Pathian hmâah buhphal chu hlànin —a va thèn ta thìn a ni. Buhphal hmasa ber chu Pa Pathianin a lo pawm ta a; chumi hnu chuan lova buhsanghar seng hun tawh tak te chu favah hmangin an àt thiangin, an ei thiang ve ta chauh thìn a ni. Hetianga buhsanghar phal khat, thènthilhlan tùka hlan a ni thìn khàn Tholeh Messia—a Pâ hnèna a inhlanna leh Pain a Fapa rawngbàwlna famkim leh a thih leh thawhleh a pawmna a entîr tih Chanchin Tha ziakah kan hmu chiang thei ta a ni.)

Buhsanghar seng tantirh hun nangin, Naomi leh a mo Ruthi hian Bethlehem an thleng ve chiah bawk a. Buhsanghar seng kim hman tùr hian chawlhkâr sarih rim takin hna an thawh thin vàngin—Ruthi pawhin—chutih hun chu a rawn nang niin a lang.

 

 

John Keats-a hian a lo phuah uar lu lam deuh em ni chu le? Mual pàwng thiang bawh Bethlehem khua—chuta tanga hmàrchhak kâwlkil han thlìr chhoh tàk râlah chuan kâwl nawinawk leh serthlum rawng chiai leh vàndumpàwl inpawlh reih zînga tlâng hriam leh kâwl inrîn riakte chuan lung hlui a kuai duh viau mai thei—mahse, Ruthi Bu ziaktu hian Ruthi lunglèn thu hi a ziak lo khawp mai! Moab hnam a nihna a kalsan fel tawh a. Chemosh aiah Yahweh a be tawh a. Hmêlmà lovah a feh lo va—a khua leh tui nihna tharah—amah hmangaihtu leh khawngaihtu tùr lovah a feh a ni zàwk e!

 

1:3 Tin, Elimeleka, Naomi pasal chu a thi a, ama leh a fapate pahnih chauh an ni ta a. 1:4 Tin, Moab ram hmeichhia nupuiah an nei a, a pakhata hming chu Orpi a ni a, a pakhata hming chu Ruthi a ni: Chutah chuan kum sâwm emaw lai an awm a. 1:5 Tin, Mahlona leh Kilona chu an thi ta ve ve a; tichuan chu hmeichhia chu a fate pahnih leh a pasal chuan an thihsan ta a. 1:6 Chuti chuan a mote nèn chuan Moab ram ata chu haw leh tùrin an tho va, LALPAN ei tûr pein a mite chu a kan dànte Moab ram atanga a lo riat avàngin. 1:7 Tichuan, a awmna ata chu a mote pahnih nèn chuan an chhuak a; Judai rama haw leh tùrin an kal ta a. 1:8 Tin, Naomi chuan a mote pahnih hnènah chuan, “In nu in lam ve vea haw leh tùrin kal rawh u khai; mitthi chung leh ka chunga in tih ang hian LALPA chuan in chungah ngilnei takin ti ve rawh se. 1:9 LALPA chuan in pahnihin pasalte ina khawsakna in tawn theih nân khawngaih che u rawh se,” a ti a. Tichuan, a fàwp a, tin, aw chhuah meuhvin a tap ta chiam mai a. 1:10 Tin, a hnènah, “Kan kal lo vang, i chite hnèna i hàwnnaah chuan kan tel ve zàwk ang,” an ti a. 1:11 Tin, Naomi chuan, “Ka fanute u, haw leh zàwk rawh u; engah nge ka hnènah chuan in kal ve tehlul ang le? In pasal tùr fapa ka pai leh thei dâwn em ni? 1:12 Ka fanute u, haw leh ula —kal rawh u khai; pasal han nei tùrin ka upa lutuk tawh si a. Tin, ka bei a la sei rèng e ti mah ila, zàninah mai pawh hian pasal neiin fapate pawh nei mah ila, 1:13 an puitlin thlengin in awm dâwn em ni ang? Ni kawng lo ve a, ka fanute u, nangmahni avàng hian ka lungngaihna a zualkai zàwk a ni, LALPA kut chu ka chungah a tla ta a nih hi,” a ti a. 1:14 Tin, an aw chhuahin an tap leh ta chiam mai a; tin, Orpi chuan a pi chu a fàwp a; Ruthi erawh chuan a vuan tlat a. 1:15 Tin, ani chuan, “Ngai teh, i mopuinu chu a chite nèn leh a pathian hnèn lamah chuan a kìr leh ta a; nang pawh i mopuinu ùmin haw ve tawh aw,” a ti a. 1:16 Tin, Ruthi chuan, “Nangmah then tùr leh nangmah zui lova haw leh tùr chuan min thlèm lo hràm hràm rawh: i kalna apiangah ka kal ang a; i riahna apianga ka riak ang a, i chite chu ka chite an ni ang a, i Pathian chu ka Pathian a ni ang: 1:17 i thihna apiangah chuan ka thi ang a, chutah chuan min phûm ve mai tùr a ni: nang leh kei hi thihna chauh lo chuan thil dangina min then dâwn chuan LALPAN a tih tihin min ti mai sela, chu aia nasâ pawhin,” a ti a. 1:18 Chutichuan, a hnèna kal a tum tlat tih a lo hriat chuan a ngawihsan ta a. 1:19 Tichuan, Bethlehem thlengin an kal dùn ta a. Tin, heti hi a ni a, Bethlehem an thlen chuan a khuain an phu ta mur mur mai a, hmeichhiate chuan, “Hei, Naomi kha ni maw?” an ti a. 1:20 Ani chuan an hnènah, “Naomi min ti suh u, Maraii min ti zàwk rawh u. Engkimtitheia chuan lungchiatthlàk takin min ti ta si a. 1:21 Muk takin ka chhuak a, LALPA chuan kutbêngin mi hruai hàwng leh a ni: LALPA chuan ka chungah a lungnih lohna a tilang a, Engkimtitheia chuan min tihrehawm te hre reng siin angati nge Naomi min la tih cheu ni le?” a ti a. 1:22 Chutichuan, Naomi chu a lo kìr a, a monu Moab mi Ruthi nèn Moab ram atang chuan an lo kìr a ni: barli seng tantirh laiin Bethlehem chu an thleng a ni.
 
Bethlehem an thlen hnua Ruthi kamchhuak hmasa ber chu, “Ka tho vang a, ka pâ hnènah ka kìr leh teh mai ang—hetah lah ei tùr a awm hnianghnàr bawk si lo. Kan inah khân ei tùr a tam vei nèn …” ti hauh lovin, Deuteronomy 24:19 thu hre chiang ni àwm takin, “Lo lamah ka kal ang a, mi lo khawngaihtu apiang buhto ka va zawng ang e (cf. Ruthi 2:2)” tiin a nu Naomi hnènah hawihhâwm takin a dîl thung a. “Kal ta che, ka fanu,” tiin an intîr chhuak ta! Ti dêk, inthlahrung leh rethei taka a mikhualna ram tùr emaw tih nàkalaiin—ngaihmanawm Yahweh remruatna mak danglam tak hi zawng— thawnthu ngaihthlàk nawn khamawm  ngai lo a va ni thìn tak èm!
 
 
to be continued
Advertisements

One Response

Subscribe to comments with RSS.

  1. Pamela said, on November 30, 2009 at 11:11 pm

    Interesting article. I thought to let you know that your website isn’t getting displayed properly on opera mini web browser on my pda.

    Have a nice time. … sorry for typo


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: